Een analyse van de Gaykrant redactie
Op 1 april 2026 was het vijfentwintig jaar geleden dat Nederland de eerste huwelijken tussen partners van hetzelfde geslacht voltrok. Een mijlpaal die wereldwijd werd gevierd en die het resultaat was van decennialange strijd. Maar wie voerde die strijd? En wie verdient daarvoor de historische erkenning?
De populaire geschiedenissite IsGeschiedenis publiceerde bij het jubileum een artikel onder de titel De lange weg naar de eerste homohuwelijken in Nederland. Het stuk leest vlot en biedt een beknopte tijdlijn. Maar wie de werkelijke geschiedenis kent, struikelt over wat er íets in staat. Want wat als onvolledige geschiedschrijving wordt gepresenteerd, is in feite een structurele onderwaardering van de organisaties die dit resultaat mede mogelijk maakten: de Stichting Vrije Relatierechten en de Gaykrant.
Een stichting die eerder op het toneel stond
Het IsGeschiedenisartikel noemt de Stichting Vrije Relatierechten (SVR) slechts in één zin, en dan ook nog als partij die tégen het huwelijk zou zijn geweest. De stichting wordt neergezet als een organisatie die, samen met het COC, vreesde dat het burgerlijke huwelijk een te nauw keurslijf zou zijn.¹ Daarmee eindigt haar rol in het verhaal.
Dat is een ernstige misrepresentatie. De SVR was al jaren voor de juridische campagne van Jan Wolter Wabeke een van de meest actieve lobbyisten voor lhbti+-rechten in Nederland. In 1977 nam de stichting het initiatief voor de benefietavond Miami Nightmare in het Amsterdamse Concertgebouw, als krachtig tegengeluid tegen de antihomocampagne van de Amerikaanse zangeres Anita Bryant. Artiesten én politici schaarden zich er openlijk achter de lhbti+-gemeenschap.² Diezelfde SVR plaatste eerder dat jaar een advertentie in de Miami Herald, ondertekend door minister Jan Pronk en de burgemeesters van Amsterdam en Utrecht, met de woorden: ‘Wij, uit het land van Anne Frank, weten waartoe vooroordelen en discriminatie kunnen leiden.’³
Dit was geen marginale actie. Dit was georganiseerde, zichtbare politieke lobby op internationaal niveau: jaren vóór de proefprocessen die IsGeschiedenis als vertrekpunt neemt.
De Gaykrant als politiek platform
Ook de rol van de Gaykrant wordt in het artikel gereduceerd tot een voetnoot bij het werk van jurist Wabeke. De Gaykrant groeide in de jaren tachtig uit tot het belangrijkste vertegenwoordigende medium van homoland, en overtrof daarin al snel het COC.⁴ Dat was geen toeval: de Gaykrant hanteerde bewust een sandwichformule, naast uitgaanstips en interviews ook politieke agenda’s, en had daarmee een directe verbinding tussen gemeenschap en politiek.⁵
In 1988 startte de stichting Vrienden van de Gay Krant een campagne voor de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor homoseksuele mannen en vrouwen, en werd een proefproces aangespannen dat leidde tot een historische uitspraak van de Amsterdamse rechtbank in 1989.⁶ Die uitspraak, dat de wet het huwelijk niet expliciet verbood voor partners van hetzelfde geslacht, was een juridisch keerpunt. De Gaykrant was daarin niet slechts een megafoon, maar een strategische en organiserende kracht.
Het COC was rigoureus tegen
Wie de weerstand tegen het homohuwelijk begrijpen wil, moet niet alleen naar de christelijke partijen kijken. Ook vanuit de eigen gemeenschap was er jarenlang georganiseerde tegenstand en die kwam opvallend genoeg van het COC, de organisatie die zichzelf altijd had gepresenteerd als de belangrijkste belangenbehartiger van lhbti+’ers in Nederland.
Het COC besloot al in 1973 dat verschillende soorten relaties, het huwelijk, maar ook gesloten en open relaties, wettelijk als gelijkwaardige mogelijkheden erkend zouden moeten worden.⁷ In de praktijk betekende dit dat de organisatie zich actief keerde tegen pogingen het huwelijk specifiek open te stellen voor partners van hetzelfde geslacht. Het huwelijk als instituut paste, in de ogen van het toenmalige COC-bestuur, niet bij de bevrijdingsgedachte die de homobeweging zou moeten uitdragen.
Die houding had reële consequenties. Wanneer individuele stellen hun relatie wél wilden bezegelen — voor de wet of voor de kerk — reageerde het COC niet met respect voor die keuze, maar met openlijke afkeuring. Dat blijkt pijnlijk duidelijk uit een ingezonden brief die op 22 maart 1983 in de Volkskrant werd gepubliceerd, naar aanleiding van de inzegening van het huwelijk tussen twee Groningse vrouwen. De schrijvers, Nol Wienk en Han Vransen uit Tilburg, citeerden COC-bestuurder J. van Rooy woordelijk:
„Wie schetst onze verbazing bij het lezen van de reactie die het landelijk bestuur van het COC gaf op de inzegening van het huwelijk tussen twee inmiddels beroemd geworden Groningse vrouwen. We citeren de heer J. van Rooy: ‘Het nastreven van een echtvereniging voor de kerk en de wet leidt tot voorgekauwde uniformering’. Alsof zij gedwongen zijn tot dit huwelijk, alsof zij daar niet zelf voor gekozen hebben, alsof het COC zichzelf niet schuldig maakt aan voorgekauwde uniformering door zich uit te spreken tegen de inzegening van een homoseksueel huwelijk. Waar haalt het COC de arrogantie vandaan mensen voor te schrijven hoe zij hun relatie (niet) vorm dienen te geven. Ons inziens zou het COC er goed aan doen tolerantie te betrachten die niet in het perspectief van voor opgelegd, moralistisch denken staat en die tenslotte de integratie van homoseksualiteit alleen maar ten goede zal komen.”
— Nol Wienk en Han Vransen, Tilburg. Gaykrant, 22 maart 1983
De brief is een historisch document. Hij toont aan dat de weerstand tegen het homohuwelijk niet alleen van buitenaf kwam, maar ook van binnen de gemeenschap zelf werd georganiseerd en gelegitimeerd. En hij toont iets anders: dat de Gaykrant al in 1983 fungeerde als het platform waar die kritiek wél een stem kreeg. Waar het COC de eigen achterban de maat nam, bood de Gaykrant ruimte aan de stemmen die zeiden: dit is onze keuze, niet de uwe.
Dat het COC met zijn opvattingen over pluriforme relaties uiteindelijk de slag om het homohuwelijk zou verliezen, werd al in 1982 door voormalig COC-secretaris Rob Tielman voorspeld⁸, al bedoelde hij het destijds als een waarschuwing, niet als een vooruitblik. Het was de Gaykrant, samen met de Stichting Vrije Relatierechten, die die slag wél aanging. en dat 25 jaar lang, voornamelijk door de toenmalige hoofdredacteur Henk Krol.
Een les voor het heden
Gelukkig staat de geschiedenis niet stil en het COC evenmin. Bij het vijfentwintigjarig jubileum van het homohuwelijk publiceerde de organisatie een opiniestuk in de Volkskrant met een oproep aan het kabinet en de Tweede Kamer om ervoor te zorgen dat Nederland opnieuw voorop gaat lopen in de wereld als het gaat om lhbtiq+-mensenrechten. Een nobel streven. Maar het verdient een kanttekening: als het COC schrijft ‘wij liepen in 2001 voorop’, dan moet dat ‘wij’ wel correct worden gelezen. Die voorsprong was niet de verdienste van het COC alleen. Die was er ondanks de lange tegenstand van diezelfde organisatie.
Het COC constateert zelf dat de situatie anno 2026 zorgwekkend is: het aantal meldingen van geweld en discriminatie tegen de regenbooggemeenschap verdubbelde de afgelopen twee jaar, veertig procent van de jongeren gelooft niet in de gelijkwaardigheid van lhbtiq+’ers, en Nederland staat nog slechts op de dertiende plaats in Europa als het gaat om lhbtiq+-mensenrechten.⁹ Die cijfers zijn alarmerend. De oproep om opnieuw voorop te lopen is dus niet alleen terecht — ze is urgent.
Maar urgentie vereist eerlijkheid. Ook over het verleden. Want een beweging die haar eigen geschiedenis niet kent, inclusief de interne conflicten, de gemiste kansen en de organisaties die wél vooropliepen, is slecht uitgerust voor de strijd die voor haar ligt.
De strijd voor het ”homo huwelijk” was niet het werk van één jurist, één hoofdredacteur of één organisatie. Het was het resultaat van decennia aan collectieve actie: politieke lobby, juridische strategie, mediadruk en gemeenschapsvorming. De Stichting Vrije Relatierechten en de Gaykrant stonden aan de basis van al die fronten. Dat verdient meer dan een bijzin, en zeker meer dan stilzwijgen.
Bronnen
¹ IsGeschiedenis — ‘De lange weg naar de eerste homohuwelijken in Nederland’ (1 april 2026). isgeschiedenis.nl/nieuws/de-lange-weg-naar-de-eerste-homohuwelijken-in-nederland
² IHLIA / WithPride — ‘Openstelling van het huwelijk’. withpride.ihlia.nl/story/openstelling-van-het-huwelijk
³ Wikipedia — ‘Miami Nightmare’. nl.wikipedia.org/wiki/Miami_Nightmare
⁴ NieuwWij — ‘Hoezo, twintig jaar homohuwelijk?’ (31 maart 2021). nieuwwij.nl/opinie/hoezo-twintig-jaar-homohuwelijk
⁵ Gaykrant — ‘Interview met Henk Krol, deel 1: 1979. Het ontstaan en de strijd van de Gay Krant’. gaykrant.nl/lees-meer/interview-met-henk-krol
⁶ Wikipedia — ‘Homohuwelijk in Nederland’. nl.wikipedia.org/wiki/Homohuwelijk_in_Nederland
⁷ Wikipedia — ‘Homo-emancipatie in Nederland’. nl.wikipedia.org/wiki/Homo-emancipatie_in_Nederland
⁸ NieuwWij — ‘Hoezo, twintig jaar homohuwelijk?’ (31 maart 2021). nieuwwij.nl/opinie/hoezo-twintig-jaar-homohuwelijk
⁹ COC Nederland — Opiniestuk in de Volkskrant, 1 april 2026.