Beeld: Nationaal Comité 4 en 5 mei en Queer Stories Utrecht
Op 8 mei 1945 capituleerde nazi-Duitsland. Voor miljoenen mensen betekende dat einde van de bezetting bevrijding, erkenning en de eerste stap naar herstel. Maar voor de mannen die in de concentratiekampen een roze driehoek hadden gedragen, veranderde er die dag weinig. Zij werden niet bevrijd. Zij werden opnieuw opgesloten.
Onderaan de rangorde
Naar schatting belandden zo'n 50.000 Duitse mannen vanwege hun homoseksualiteit in de gevangenis. 10.000 van hen werden doorgestuurd naar concentratiekampen. Mensen die de roze driehoek moesten dragen, stonden onderaan de hiërarchie in de kampen en werden vaak mishandeld en vernederd door medegevangenen. Bewakers noch medegevangenen maakten het hun gemakkelijk. De roze driehoek was niet alleen een merkteken voor de nazi's — hij maakte de drager vogelvrij binnen de kampmuren zelf. Sommigen overleefden dat niet. Men schat dat 65% van de homoseksuele mannen in de concentratiekampen overleed. Degenen die de bevrijding wél haalden, stonden buitenkant de poorten voor een nieuwe realiteit — maar niet de realiteit die anderen wachtte.
Van kamp naar gevangenis: ook ná de bevrijding
Na de oorlog werden homoseksuele concentratiekampgevangenen niet erkend als slachtoffers van de nazi-vervolging en werd schadeloosstelling geweigerd. Na de overwinning van de geallieerden werden mannen die al voor de oorlog onder paragraaf 175 veroordeeld waren, gedwongen hun straffen verder uit te zitten, ongeacht de tijd die zij in de concentratiekampen hadden doorgebracht.
De juridische basis hiervoor was paragraaf 175, het wetsartikel dat seksueel contact tussen mannen al sinds 1871 strafbaar stelde. De nazi's waren misschien wel verdreven, maar de vervolging van homoseksuelen ging door. West-Duitsland handhaafde de door de nazi's in 1935 verscherpte versie van de wet — en het Constitutionele Hof bevestigde die keuze nadrukkelijk. Na de Tweede Wereldoorlog zijn in de Bondsrepubliek zo'n 50.000 mannen veroordeeld voor homoseksualiteit. Velen van hen pleegden zelfmoord.
Oost-Duitsland schafte de nazi-aanpassingen aan paragraaf 175 al in 1950 af. In het Westen duurde het tot 1969 voordat de wet enigszins werd versoepeld, en pas in 1994 werd de hele paragraaf uit het wetboek geschrapt.
De vele brandmerk-tekens door de nazi’s.
Geen naam, geen monument
De stilte rondom dit hoofdstuk van de geschiedenis was decennialang bijna totaal. Omdat na de oorlog in West-Duitsland paragraaf 175 van kracht bleef en de meeste geallieerde landen eveneens wetten hadden die homoseksuele handelingen verboden, duurde het vaak nog tot de jaren zeventig voordat overlevende homoseksuelen met hun verhalen naar buiten durfden te treden.
In 1970 werden nog twee mannen gearresteerd toen z een krans wilden leggen bij de nationale herdenking op de Dam. Erkenning was niet alleen uitgebleven, ze werd actief tegengewerkt. De actie door beide mannen was het startsein voor het Homomonument, vlak bij het Anne Frank Huis en de Westertoren te Amsterdam en het internationale Homomonument in Den Haag.
Een lange weg naar herstel
In 2000 nam de Bondsdag een besluit aan waarin excuses werden aangeboden aan mannen die tot 1969 strafrechtelijk waren vervolgd. In 2002 werden de veroordelingen uit de nazitijd nietig verklaard. Pas later volgde ook rehabilitatie voor de mannen die ná 1945 waren veroordeeld — met een bescheiden financiële compensatie voor wie nog leefde.
Het is een geschiedenis die ongemakkelijk maakt, ook vandaag. Want het waren niet alleen de nazi's die deze mannen vervolgden. Het waren ook de democratieën die hen na de bevrijding opsloten, negeerden en zwegen. De roze driehoek was een nazi-uitvinding — maar de wetgeving die hem rechtvaardigde bleef tientallen jaren overeind in vrije landen. Die wetenschap vraagt om meer dan herdenking. Ze vraagt om waakzaamheid: voor hoe snel verworvenheden kunnen verdwijnen, en hoelang het kan duren voordat onrecht als onrecht wordt erkend.
Met die wetenschap en herinnering horen we te kijken naar het heden: hoe repressie weer gezicht krijgt. Wie had er ooit kunnen bedenken dat vanuit Amerika er lhbti (voornamelijk transpersonen) vluchtelingen in ons land asiel wilden aanvragen, omdat zij in eigen land ontkend, ontmenselijkt en vervolgd worden?
Bronnen: IHLIA – With Pride, De roze driehoek (2019) | Wikipedia NL, Roze driehoek & Homoseksualiteit in nazi-Duitsland | Duitsland Instituut, Bondsregering eens over rehabilitatie veroordeelde homo's (2017) | NOS, Eerherstel voor 50.000 Duitse homoseksuelen (2016) Tweedewereldoorlog.nl, Vervolgd Verlangen | Omroep Almere, Roze driehoek bij herdenking 4 mei (2025).
- Met dank aan het Nationaal Comité 4 en 5 mei: tweedewereldoorlog.nl/vervolgdverlangen
en Queer U Stories: www.queerustories.nl/canon/1940-tweede-wereldoorlog/