Door: Anne-Rose Mater-Bantzinger
‘Queer Amsterdam – De Roze Stad’ is een grote, belangrijke tentoonstelling in het kader van Amsterdam World Pride 2026. Deze expositie duurt bijna net zo lang als een voldragen zwangerschap bij een vrouw: maar liefst negen maanden – van 9 juli 2026 tot en met 4 april 2027. “Eigenlijk hysterisch lang”, aldus Paul Mosterd, adjunct-directeur van de Nieuwe Kerk en het H’Art Museum. “Maar we wilden niet concurreren met WorldPride”. Een beetje ‘queer’ – oftewel ‘vreemd’ – is dat deze expositie niet de hele kerk bestrijkt. Queer Amsterdam is in de linkerhelft van de kerk, terwijl in de andere helft – het koor en de kooromgang – nog tot en met 27 september de tentoonstelling World Press Photo Exhibition 2026 wordt gehouden. Nou ja, tot eind september kunnen bezoekers van Queer Amsterdam nog World Press meepakken; er zijn combinatietickets verkrijgbaar.
Canal Parade in 2025 (foto Frank Wijn)
De expositie is hoe dan ook veelzijdig en groots opgezet. Liefde, identiteit en mensheid waren drie uitgangspunten. En ook lef, humor en zelfspot. En het feit dat in vrijheid liefhebben niet vanzelfsprekend is. Als je queer bent, moet je je vertegenwoordigd voelen. Als je niet queer bent, moet je een bondgenoot zijn.
De expositie bestempelt Amsterdam wereldwijd als koploper op het gebied van homo-emancipatie. Een kwart eeuw geleden werd in deze stad voor het eerst in de wereld het burgerlijk huwelijk werd opengesteld voor iedereen. Dat heette toen nog ‘homohuwelijk’, maar nu allang gewoon een burgerlijk huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht. Tachtig jaar geleden werd het COC opgericht en dertig jaar geleden was de eerste Pride Amsterdam met de eerste Canal Parade. In 1996 trok dit evenement circa twintigduizend toeschouwers, tegenwoordig tussen de tweehonderd- en driehonderdduizend. Ook besteedt de tentoonstelling aandacht aan het feit dat verworven vrijheden kwetsbaar zijn en dat een groot deel van de gemeenschap heeft (nog altijd) te maken met discriminatie en geweld.
Een trotse, zelfbewuste man
Queer Amsterdam: Carel Willink portretteerde in 1976 Rik van Dam, Rik van Dam, de levenspartner van schrijver, uitgever en COC-bestuurslid Johan Polak (olieverf op doek, collectie Rijksmuseum Amsterdam en Amsterdam Museum, foto Janiek Dam, copyright Sylvia Willink)
Een van de topstukken is een portret van Carel Willink. Hij portretteerde in 1976 Rik van Dam, destijds de levenspartner van schrijver, uitgever en COC-bestuurslid Johan Polak. Op zijn schilderij is Van Dam een trotse, zelfbewuste man. En dat in een periode waarin homo-emancipatie in Nederland nog verre van vanzelfsprekend was. Het schilderij was een opdracht van Johan Polak. Rik van Dam zit op een tuinbank, met op de achtergrond villa Flevorama in Muiderberg. Dit was het woonhuis van Polak tussen 1962 en 1988. De villa fungeerde als ontmoetingsplek voor Amsterdamse homoseksuele mannen, onder wie schrijver Gerard Reve die er werkte aan zijn roman Lieve Jongens. De manier waarop Rik van Dam is afgebeeld getuigt van een stille maar betekenisvolle vorm van zichtbaarheid.
Willem was eigenlijk Barbara
De ondertrouwakte uit 1632 van Hilletje Jans en Willem Adriaensz. Later bleek dat ‘Willem’ eigenlijk Barbara heette (collectie Stadsarchief Amsterdam)
Kansel die hoogstwaarschijnlijk in 1632 in de Nieuwe Kerk is gebruikt voor het huwelijk van Hilletje en ‘Willem’ (collectie Nieuwe Kerk))
Het oudste document van de expositie dateert van 1632. Het is de ondertrouwakte van Hilletje Jans en Willem Adriaensz. Zij traden in De Nieuwe Kerk in het huwelijk en pas later bleek dat ‘Willem’ eigenlijk Barbara heette. Ze had de haren kort geknipt, droeg mannenkleding en diende als soldaat. Wanneer dit aan het licht komt, wordt het huwelijk ontbonden. Tijdens het verhoor zei Jans dat ze niet wist dat ‘Willem’ een vrouw was. Willem/Barbara Adriaensz werd verbannen uit Amsterdam.
Hoewel destijds meer vrouwen buiten gangbare genderrollen leefden, was dit huwelijk uniek. Dit verhaal werpt licht op leven buiten de normen en grenzen van sociale acceptatie in vroeger eeuwen. In de expositie wordt ook de kansel tentoongesteld – uit de collectie van de Nieuwe Kerk – die naar alle waarschijnlijkheid is gebruikt voor de inzegening van dit opmerkelijke huwelijk.
Fluisterlijn
George Hendrik Breitner portretteerde circa 1890 de lesbische beeldhouwer Sara de Swart (1861-1951) (collectie Amsterdam Museum)
De expositie, die is vormgegeven door Maison de Faux en Tomás Syder Queiroz in de vorm van een triangel in rechthoekige vormen, belicht allerlei thema’s, zoals verborgen liefde en hartstocht. Een ander thema dat uitvoerig aan bod komt, luidt ‘uit de schaduw’. Er hangt een portret uit 1880 van Sara de Swart, geschilderd door George Hendrik Breitner (collectie het Amsterdam Museum). Sara de Swart was beeldhouwer en leefde openlijk als lesbische vrouw. Ook andere objecten werpen licht op zichtbaarheid en identiteit, zoals de miniatuur van een plaskrul, tussen de jaren vijftig en zestig een populaire ontmoetingsplek voor mannen die op zoek waren naar seks.
Er is in de Nieuwe Kerk een fluisterlijn met verborgen verhalen, bijvoorbeeld over ‘lolhuis’ Het Serpent, het eerste homocafé in Amsterdam. Dit etablissement, voorzien van een soort darkrooms, was in de achttiende eeuw gevestigd op de Dam ter hoogte van waar tegenwoordig Café Majestic zit. Het Serpent was een ontmoetingsplek voor zogeheten ‘sodomieten’. Om te weten of iemand in de stemming was, zetten zij hun voet op elkaars voet. In duistere plekken pleegden mannen wat destijds werd beschreven als ‘grote vuiligheden’.
Bet van Beeren
Queer in Amsterdam: Bet van Beeren voor haar café ’t Mandje op de Zeedijk in 1961 (foto Sjoerd Holsbergen, collectie Stadsarchief Amsterdam)
Onder het thema ‘uit de schaduw’ is te zien hoe begrippen als seksuele, sekse- en genderdiversiteit ruim een eeuw geleden langzaam zichtbaar(der) werden. De Amsterdamse arts en schrijver Arnold Aletrino (1858-1916) beschouwde homoseksualiteit als een aangeboren variant van de menselijke seksualiteit. Jacob Schorer richtte in 1912 het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee op, de eerste Nederlandse organisatie tegen discriminatie van homoseksuelen. Schrijvers als Jacob Israël de Haan en Anna Blaman rekten de grenzen verder op.
Café ’t Mandje op de Zeedijk van de legendarische Bet van Beeren (1902-1967) bestaat komend jaar een eeuw. Op een foto zie je de strijdbare Bet voor haar café zitten; niet iemand om ruzie mee te zoeken. Er is aandacht voor De Schakel, het DOK en de ‘Shakespeare Club’, zoals het COC aanvankelijk heette. In 1964 verscheen Benno Premsela op televisie – gewoon zomaar in beeld! – als voorzitter van de ‘Vereniging van Homofielen’ Het COC. De zichtbaarheid groeide en groeide.
Demonstratie in 1977 op het Rokin tegen de heksenjacht op homoseksuelen in Amerika (fotocollectie Anefo, Nationaal Archief)
‘Strijd voor gelijkwaardigheid’ is nog een belangrijk thema. In januari 1969 wordt in Den Haag een demonstratie gehouden tegen artikel 248bis. Dit wetsartikel maakte onderscheid tussen hetero- en homoseksualiteit. Deze actie markeerde het begin van een meer activistische homobeweging in navolging van de strijd voor vrouwenemancipatie. In de jaren daarna volgden wetswijzigingen, werd homoseksualiteit erkend en verwijderd uit het handboek voor de classificatie van psychische stoornissen. Je aangetrokken voelen tot hetzelfde geslacht gold niet langer meer als een psychische aandoening.
Frau Antje-kostuum van Maxim Bezembinder tijdens Gay Games in 1998 (collectie IHLIA, eigen foto)
‘Die nieuwe rare ziekte’
Er is veel aandacht voor ‘de verloren generatie’; oftewel de talloze homoseksuelen die vanaf de jaren tachtig in aanraking kwamen en ten onder gingen aan ‘die nieuwe rare ziekte’. Aids liet diepe sporen na, vrienden vielen weg, angst en stigmatisering namen toe. Maar rouw ontwikkelde zich ook als strijdlust: de homogemeenschap streed voor onderzoek, buddyzorg en de herdenking van slachtoffers. In de Nieuwe Kerk worden imposante in memoriam-quilts tentoongesteld. Eind jaren tachtig kwam de eerste aidsremmer, in 1996 kwam de combinatietherapie.
Ook belangrijk: Amsterdam als ‘gay capital’. In 1987 werd op de Westermarkt en aan de Keizersgracht het eerste Homomonument ter wereld onthuld. In de Nieuwe Kerk is te horen hoe Dolly Bellefleur – het alter ego van Ruud Douma – op 4 mei 2016 het iconische lied Homomonument zong. Ook worden het trouwboekje en de trouwringen van Frank en Peter Wittebrood getoond (uit de collectie Amsterdam Museum), het eerste homostel dat op 1 april 2001 in Amsterdam in het huwelijk trad. Een primeur in de wereld. En het gaat natuurlijk ook over Amsterdam Pride, de Canal Parade (sinds 1996) en de Gay Games in 1998. In de expositie pronkt het Frau Antje-kostuum dat Maxim Bezembinder in 1998 droeg tijdens de Gay Games en de Canal Parade en dat wordt bewaard in de collectie van IHLIA.
Gay Games Amsterdam-banner 1998 (collectie IHLIA)
‘Mijn lichaam, mijn keuze’
Richard Keldoulis – oftewel Jennifer Hopelezz toont in zijn Club Church het textielkunstwerk van Erik Alkema (eigen foto)
Het thema ‘ontmoeten, ontdekken en vieren’ krijgt aandacht met uitgaansgelegenheden als Madame Arthur en Havana, Vrankrijk en De Trut, Club RoXY en de iT, Club Church en de lesbo-café’s Saarein, Café Floor en Vivelavie. Richard Keldoulis, beter bekend als dragqueen Jennifer Hoplezz, gaf voor journalisten een rondleiding in zijn Club Church in de Kerkstraat. Hij toonde een van de kunstwerken in zijn bezit: een wandkleed van Erik Alkema. Dit wandkleed maakt ook deel uit van de tentoonstelling. Bijzonder dat deze expositie in een kerk is. Bij elk onderdeel zie je ook de uitbundig bewerkte preekstoel en andere religieuze elementen.
De deurbel van de RoXY, die nog geluid maakt (eigen foto)
Amusant is dat de echte deurbel van de fameuze discotheek de RoXY wordt tentoongesteld. Amusant, omdat bezoekers op de deurbel mogen drukken en dan klinkt luid het geluid van gerinkel. Mooi is ook dat een kostuum van Helluz Zelluf – de alter ego van Geert Vissers (1960-1992) in een vitrine staat; een kostuum dat in 1990 werd ontworpen door Tycho Boeker. Dit kostuum had zeker niet misstaan bij de hommage aan Hellun Zelluf in het Stadsarchief. Maar het prijkt dus hier. Het thema ‘voelen en zijn’ belicht genderdiversiteit, ‘mijn lichaam, mijn keuze’ gaat over seksediversiteit en de vrijheid om buiten de binaire man/vrouw-indeling te leven. In dit kader is het oudste object van de expositie te zien: de marmeren Hermafroditus uit 100–50 vóór Christus – uit de collectie van het Allard Pierson Museum.
Kostuum van Hellun Zelluf, ontworpen in 1990 door Tycho Boeker (eigen foto)
Het tiende thema is ‘Queer nu!’ Daarin wordt benadrukt dat de lhbtiqia+-gemeenschappen het niet altijd met elkaar eens waren en zijn, ondanks festiviteiten en wederzijds respect. Video’s laten zien hoe ontmoeten, werken, zorg en dagelijks leven in de stad worden vormgegeven en beleefd. Bezoekers krijgen een indruk van de strijd die vandaag wordt gevoerd tegen geweld en discriminatie op basis van seksualiteit, sekse en gender. Activisme en solidariteit – ook ten aanzien van queer vluchtelingen – zijn onmisbaar zolang niet iedereen in vrijheid kan liefhebben en zichzelf kan zijn.
IHLIA: het grootste LHBTQIA-archief van Europa
Dildo-helm van Ad Schuring uit Delft (1950-2024), theaterdecor- en lichtontwerper en verdediger, promotor, beschermer en bevrijder van homo-erotische kunst (collectie IHLIA, eigen foto)
Dildo-pistool uit de jaren negentig, gebruikt tijdens Safe Sex-demonstraties (eigen foto, collectie IHLIA)
De expositie is samengesteld in nauwe samenwerking met IHLIA LGBTI Heritage. IHLIA ontstond in 1999 uit een fusie tussen het Homodok, het Lesbisch Archief Amsterdam en het Anna Blaman Huis. ILHIA is sinds 2007 gevestigd in de OBA.
Dit is het grootste LHBTQIA+-archief van Europa. Wat in 1999 begon met een schoenendoos vol knipsels, is nu een archief met honderdduizend titels. Op meer dan vijftienhonderd meter planken staan circa dertigduizend boeken, bijna vijfduizend tijdschriften, zevenduizend items met speelfilms, documentaires, tv-series en reclamespotjes, meer dan zesduizend affiches, tienduizend scripties, brochures, werkstukken en nota’s en nog veel ander materiaal, zoals foto’s, geluid, T-shirts, buttons en condoomverpakkingen. En dat allemaal uit 150 landen in meer dan 65 talen.
Hoge hakken van Vera Springveer – het alter ego van Charles Lücker (1965-2008), zelfgemaakt van plastic waterschoen en metalen hakken (1995, collectie ILHIA)
IHLIA-archief in de kelder van de OBA (eigen foto)
Willem van Buuren, hoofd collectie van het IHLIA, gaf journalisten begin juni al een kijkje in de keuken. Dat wil zeggen: in het immense archief in de kelder van de OBA. Daar zagen we onder meer de ‘dildo-helm’ van ontwerper en beschermer van homo-erotische kunst Ad Schuring (1950-2024) uit Deft, een ‘dildo-pistool’ dat werd gebruikt bij Safe Sex-themafeesten in de jaren negentig van de vorige eeuw. Ook zagen we de zelfgemaakte torenhoge hakken, heel ingenieus gemaakt van plastic waterschoen en metalen hakken. Ze werden ooit gedragen – en zelf gemaakt – door travestie-artiest Vera Springveer;’ oftewel Charles Lücker (1965-2008). Deze objecten maken ook deel uit van de expositie. De tentoonstelling is ook samengesteld in samenwerking van zogeheten Klankbordgroepen. Deze bestonden uit experts en ervaringsdeskundigen in de LHBTQIA+-gemeenschap. Zij zorgden ervoor dat queer mensen zich écht herkennen in de expositie.
Er is bijna negen maanden heel veel te zien en te beleven in de Nieuwe Kerk. Meer dan ik hier kan opnoemen. Na de zomer komt de inhoudelijke programmering met onder meer lezingen op de site van de Nieuwe Kerk. Ga vooral kijken en dompel je onder in roze Amsterdam. Met trots en blijdschap, bewondering en verwondering. Maar ook nostalgie jegens het verleden, waakzaamheid en plezier als het gaat om het heden en met hoop voor de toekomst.
IHLIA-button
Queer Amsterdam – de roze stad is in de Nieuwe Kerk op de Dam van 9 juli tot en met 4 april 2027. Dagelijks open van 10 tot 17 uur. Toegang volwassenen 25 euro, jongeren van 12 t/m 17 jaar 13,50 euro, kinderen t/m 11 jaar gratis, bezoekers met een Museumkaart, Stadspas, VriendenLoterij VIP-kaart, Iamsterdam City Card, ICOM en Vrienden van de Nieuwe Kerk gratis. De catalogus ‘Queer Amsterdam – Atlas van de Roze Stad’ is uitgegeven door Wbooks (34,95 euro); hierover later meer, want ik moet het nog lezen. Inlichtingen: www.nieuwekerk.nl