Door: Remco van Dam
Het mag opmerkelijk heten: dit najaar draaien twee Nederlandse speelfilms in de bioscoop waarin de jaren tachtig en aids een belangrijke rol spelen. We hadden al Downtown en nu is er Youri, over de vriendschap tussen de wereldberoemde pianist Youri Egorov en schrijver Jan Brokken. Tussen de kennismaking in 1982 en de zelfgekozen dood van Egorov in 1988 groeit een hun bijzondere band. Zo bijzonder dat Brokken er in 2008 een roman over schreef: In het huis van de dichter. Youri is de verfilming van dat boek.
Diva
Het is een onwaarschijnlijke combinatie: Youri Egorov, de vrijgevochten sterpianist, en Jan Brokken, de provinciale journalist. Ze ontmoeten elkaar voor het eerst wanneer Jan de diva interviewt. Youri is niet bepaald in de stemming om te praten en het gesprek verloopt dan ook ongemakkelijk. Toch vraagt Peter, Youri’s partner, hem nog eens langs te komen. De gevluchte Rus vertrouwt de media niet. Bij die tweede ontmoeting lijkt het ijs te breken. Ze vinden elkaar in hun liefde voor klassieke muziek en Russische literatuur.
Bromance
Langzaam leren we Youri kennen door de ogen van Jan. Egorov vlucht op 22-jarige leeftijd uit de Sovjet Unie. Hij vliegt naar Italië voor een concert, maar zijn vliegtuig komt twintig minuten te vroeg aan, waardoor de KGB-agenten van het consulaat nog niet aanwezig zijn. Hij weet ongemerkt weg te glippen en asiel aan te vragen. De aanleiding voor zijn vlucht is een student aan het conservatorium die dreigt hem te outen, wat het einde van zijn carrière zou betekenen. Egorov vestigt zich in Amsterdam en ontmoet er zijn vriend Peter.
Ondanks hun verschillen hebben de twee mannen ook veel gemeen. Het meest opvallend is misschien wel hun getroebleerde relatie met het thuisfront. Youri leeft met de, niet geheel onrealistische, angst dat de KGB zijn familie iets zal aandoen. Bovendien is hij tegenover zijn ouders niet uit de kast. Jan ziet zichzelf op zijn beurt als slachtoffer van zijn jeugd in Rhoon met een verslaafde vader en vermijdt elk contact met zijn oude heer. Ergens zijn ze allebei bannelingen. Tegen die achtergrond groeit hun bijzondere bromance.
Koptelefoon
De film heet weliswaar Youri, maar gaat minstens zo veel (en misschien nog wel meer) over Jan. Regisseur Sander Burger baseerde zijn script niet alleen op In het huis van de dichter, maar ook op Brokkens autobiografische roman Mijn kleine waanzin. De film volgt tegelijkertijd de opgaande lijn van Jan en de neergaande spiraal van Youri. Twee levens die steeds verder uit elkaar lijken te lopen, maar waarin de mannen elkaar telkens weer weten te vinden.
Burger benadrukt hun overeenkomsten met allerlei visuele vondsten. Zo worden de piano en het toetsenbord van Jans typemachine aan elkaar gelinkt: wanneer we hem zien tikken, horen we pianomuziek. Ook hebben ze soms tegelijkertijd een koptelefoon op: Youri om naar muziek te luisteren, Jan om een interview uit te werken. Mooi gevonden, maar soms ligt het er wel erg dik bovenop. Zoals ook het beeld van de Rus die roulette speelt en alles verliest, vlak voor zijn aidsbesmetting.
Preuts
Nog nadrukkelijker zet Burger de contrasten tussen beide karakters aan: de preutse brave Hendrik tegenover de mondaine, vrijgevochten ster. Daarmee schildert hij het clichébeeld van de saaie heteroman tegenover een de bohemienne homo. Dat Youri graag uitgaat, lijkt op zichzelf niet vreemd. Te meer daar hij lang in de kast zat en er in de Sovjet-Unie amper een gay uitgaansscene was. Bovendien is hij een twintiger, en bij deze leeftijdsgroep zie je wel vaker dat clubs en dansen bij de levensstijl horen.
Helaas maakt de film die context onvoldoende duidelijk. Daardoor kan het beeld ontstaan dat homomannen zich in die tijd massaal uitleefden met uitgaan, drugs en open relaties waarbij de vrije liefde lustig tierde. In combinatie met de aidsepidemie dreigt daarmee een nogal simplistische oorzaak-gevolgrelatie te ontstaan. Dat is opmerkelijk, omdat Burger in een interview juist zegt dat hij clichés over de Amsterdamse homoscene van de jaren tachtig wilde vermijden.
Schubert
Dat neemt niet weg dat Youri een mooi portret van een vriendschap is geworden met een aantal sterke en emotionele scènes. De film heeft een aangenaam tempo. De regisseur neemt alle tijd het drama op te bouwen. Bovendien is de film rijk aan schitterende pianomuziek van Schubert, Liszt en Chopin, vrijwel allemaal originele opnames van Youri Egorov zelf.
Hoe die muziek kan verbinden, maakt de film op een ontroerende manier voelbaar. Wanneer Youri na de begrafenis van Jans moeder op de huispiano in Rhoon speelt, lijken alle emotionele barrières weg te vallen. En de tranen vloeien rijkelijk.
Youri draait in de bioscopen vanaf 15 oktober
