Door: Willem van Altena. Beeld: Foxtrot/Danny Kaan
‘Je moet het publiek bij de les houden, je moet ze amuseren én engageren’
Juichende recensies, volle zalen: de musical Foxtrot is terug in de theaters. Het geesteskind van Annie M.G. Schmidt en Harry Bannink, dat zich afspeelt aan het eind van de dertiger jaren, blijkt nog altijd sprankelend, meeslepend en soms griezelig relevant. Vrouwenrechten, homorechten, oorlogsdreiging... ze waren er in de jaren ’30, ze waren er in de jaren ’70, en ze zijn er nog. Eén van de castleden is een veteraan van de oerversie van Foxtrot, uit 1977. Gerrie van der Klei viert opnieuw triomfen, ditmaal als de gewiekste pensionhoudster Mathilde.
Net zoals 25 jaar geleden, in de versie met Paul de Leeuw, is er voor de nieuwe Foxtrot-versie aan de teksten en de muziek gesleuteld. Dat was onvermijdelijk, want veel van de materie die in 1977 heel actueel was is een halve eeuw later nauwelijks nog relevant. Wie weet er nog wat de neutronenbom was? Regisseur Joep Onderdelinden en scenarist Dick van den Heuvel hebben de teksten van Annie M.G. Schmidt opgefrist en aangescherpt, en naar een publiek van nu vertaald.
Heerlijk duurt het langst
Maar kán dat dan zomaar, sleutelen aan een meesterwerk? Of kan een echte klassieker dat juist wel hebben? Gerrie van der Kleij neigt naar het laatste. “Ik heb mensen gesproken die zowel de oude als de nieuwe versie hebben gezien. Ja, het is verschillend, het is anders. Het script is niet letterlijk geactualiseerd, want dat kan natuurlijk niet: het verhaal speelt nog steeds in de dertiger jaren. Maar het is wel degelijk veranderd. Het is eigenlijk méér geworden, meer van alles. Uitbundiger. En tegelijk ook wat verkort, want de oude Foxtrot duurde in de eerste versie tot half één ’s nachts. Dat was veel te lang, dus die moest toen ook al aanzienlijk ingekort worden. Maar maak je geen zorgen: alle klassieke nummers zitten er nog in, plus nog twee andere stukken uit Heerlijk duurt het langst (een andere Bannink/Schmidt musical, red.), waaronder een mooie solo voor mij.”
“Hoe dan ook: deze Foxtrot is heel anders geworden dan de twee eerdere. Je kunt het eigenlijk niet vergelijken, ook de scènes niet. En: mijn rol is een andere rol geworden. Groter ook. Met meer inhoud.” Gerrie schiet even in de lach: “Een vriendin uit het buitenland zag de opnames en de foto’s en vroeg: ‘Speel je nou dezelfde rol als toen?’ Ik zei: ‘Schat, ik ben vijftig jaar ouder, dat lijkt me niet.’ ‘En wat dans je nog goed’ zei ze. ‘Nee dat ben ik niet, dat is iemand anders. Ik dans nog wel hoor, maar niet zo veel als vroeger’.”
Enorme decorstukken
Dans neemt in de nieuwe Foxtrot-versie een prominentere plaats in dan ooit. Gerrie: “O, er wordt enorm veel gedanst. We hebben een fantastisch ensemble, dat veel meer doet dan vroeger. Vroeger hadden we tien meiden, die waren ook hartstikke goed hoor, die noemden wij ‘het ballet’. Ze waren geweldig, allemaal balletdanseressen. Maar ze hadden geen rollen: ze dansten en zongen en verder deden ze niets. In deze versie heeft het hele ensemble het vreselijk druk. De jongens en meisjes acteren en dansen niet alleen maar moeten ook helpen met het changeren van de enorme decorstukken die we hebben. Ze moeten ontzettend hard werken, die kids, daar heb ik een enorme bewondering voor. Het is een keihard bestaan, maar ze zijn enig, allemaal, stuk voor stuk.”
Ook Gerrie laat als Mathilde nog wat danspassen zien, al is het niets vergeleken met wat ze bijna 50 jaar geleden deed. De rol van nachtclubdiva Lisette wordt nu door Renée de Gruijl (zie foto boven) vertolkt. Hoe is het voor Gerrie om Renée haar vroegere rol te zien spelen? “Er werd van tevoren al in de media gespeculeerd of ik Renée zou gaan helpen met haar rol. Nou: to-taal niet! Ik heb van het begin af aan gezegd: zoek het zelf maar uit. Het is de taak van de regisseur –Joep Onderdelinden- en die heeft dat geweldig gedaan. Het is een heel andere rol geworden. En Renée danst zo ongeveer in alles mee, ze is geweldig, ze is een fantastische Lisette en ik hoef haar helemaal níets te vertellen.”
“Ik ben een bitch, maar wel met een hart van goud”
Zelf speelt Gerrie de rol van Mathilde, de pensionhoudster, een rol die in de oerversie door Georgette Hagendoorn werd gespeeld. “Ook mijn rol is heel anders geworden dan in de eerdere versies. Daar was dit karakter toch een kleinere, bescheidener rol. In onze versie is het wat uitbundiger, wat interessanter geworden en daar ben ik blij mee! Ik speel niet een soort moederrol en ik ben ook niet de wijze oude vrouw. Als Mathilde ben ik bepaald geen lieverdje hoor, echt niet. Ik ben een bitch! Maar wel met een hart van goud. Ik denk dat de musical als geheel beter past, alles valt mooi samen. Het zit gewoon heel goed in elkaar. (Lachend:) En ik ben geloof ik een beetje expert, dus ik mag dat zeggen.”
Toen Annie M.G. Schmidt ‘Foxtrot’ schreef lag de Tweede Wereldoorlog dertig jaar achter ons. Toch waren het ook in de jaren ’70, onzekere tijden, en zij ging allerlei delicate kwesties niet uit de weg. “Foxtrot was altijd al een musical met een boodschap”, stelt Gerrie. “Toen net zo goed als nu. Vijftig jaar geleden lag de oorlog nog wat verser in het geheugen. En de dreiging van de atoombom niet te vergeten. De Vietnamoorlog was nog maar net voorbij; ik heb nog gedemonstreerd. Abortus was ook nog niet helemaal bon ton, zullen we maar zeggen. Om nog maar te zwijgen van homoseksualiteit. Dat werd gedoogd, maar het was geen onderwerp waar je openlijk over sprak. En dan moest het Aids-tijdperk nog beginnen!”
Dansen op een vulkaan
Over Foxtrot praten zonder dat het nieuws van de dag aan bod komt is eigenlijk onmogelijk. Want anno 2026 lijken we weer gevaarlijk dicht bij de rand van de vulkaan te staan, zoals in het slotnummer te horen is. Maar hoe dreigend en somber alles ook oogt, blijf dansen, is de boodschap van Foxtrot. ‘De sirenes zijn allang gegaan, maar we trekken ons er niets van aan. Het is altijd zo gegaan, nooit iets anders gedaan: dansen op een vulkaan.’
Gerrie: “Dat contrast tussen donker en licht is zó typisch Annie en Harry. Het is zo briljant wat ze gemaakt hebben. Dit heeft eeuwigheidswaarde, het is van alle tijden. Er is immers altijd wel dreiging ergens ter wereld, er is altijd wel oorlog. Alleen is die oorlog nu veel dichterbij gekomen dan in de jaren zeventig, dat wel. In die jaren hadden we te maken met dreiging vanuit het oosten. Nu is het eigenlijk andersom, nu komt de dreiging meer uit het westen.”
Die dreiging is terug te horen in de nieuwe arrangementen van Aad van Dijk. “De prachtige liedjes van toen worden nu nog indringender door de muziek: de arrangementen zijn heftiger dan vroeger”, vindt Gerrie. “Gecombineerd met glamour en glitter geeft dat een heel aantrekkelijk contrast. Als je dan zo’n nummer hoort als Niks aan de hand, lopen de rillingen je over de rug, dat voel ik elke avond.” Dat lied gaat over de manier waarop in het voorloorlogse Nederland de koppen in het zand werden gestoken om Hitler’s oorlogshonger maar te negeren. ‘Maar tactvol wezen en aardig zijn, voor die gevaarlijke gek, dat krankzinnige brein, daar ginds in Berlijn...’ klinkt het. Vervang ‘Berlijn’ voor ‘Washington’, en je denkt meteen aan Mark Rutte die Donald Trump uitgebreid aan het vleien was. Gerrie knikt: “Precies ja, exact die context. Even later zie je het ensemble over het toneel marcheren. Dat is doodeng, dan denk je echt: gadverdamme, moet dat nou? Ja, dat móet. Je moet het publiek bij de les houden, je moet ze amuseren én engageren.”
Levend lijk
Foxtrot heeft zo ongeveer over de hele linie juichende recensies gekregen. En ondanks een lange theatercarrière doet dat Gerrie van der Klei nog steeds wat. “Ik ben altijd benieuwd naar recensies, omdat er zoveel verschillende meningen zijn. Dat is grappig om te lezen, hoe uiteenlopend die opvattingen zijn. En het blijft natuurlijk ontzettend leuk als je een paar veren in je je-weet-wel krijgt. Natuurlijk, het gebeurt ook wel eens dat ik minder lovende kritieken oogst al mag ik tot mijn bescheidenheid zeggen dat dat niet zo vaak is gebeurd. Een jaar of tien geleden ben ik eens ‘een levend lijk’ genoemd door een recensent, wiens naam ik maar niet noem. Daarover is toen een stortvloed aan boze brieven bij die krant binnengekomen. En wat denk je? Bij de première van Foxtrot was diezelfde recensent er. Die klampte mij heel bescheiden aan en verontschuldigde zich alsnog voor de toon en de recensie van tien jaar geleden. Of ik het kon vergeven. Nou ja, ik zei: ‘Natuurlijk. Het is tien jaar geleden… ik weet het nog wel, maar je bent vergeven, je hebt mijn zegen’. En toen schreef die persoon alsnog een geweldige recensie, een soort goedmakertje.”
- Zie voor alle speeldata: https://foxtrotdemusical.nl
- Zie ook de recensie door onze medewerkster Anne-Rose Mater-Bantzinger