Benno Premsela, Annemarie Grewel, Albert Mol, Anna Blaman, Saïd Zankoua, Betty Paërl, Edgar Cairo en Niek Engelschman. Dit zijn een paar van de eerste lhbtqia+-helden voor wie nu al Walk of Pride-tegels zijn gelegd in de stoep van de Amsterdamse Raadhuisstraat. En er komen nog veel meer namen bij en de Walk of Pride opent officieel woensdag 8 juli. Gaykrant-medewerker Anne-Rose liep alvast het eerste stuk, waar de tegels al liggen.
Door: Anne-Rose Mater-Bantzinger
Foto: Benno Premsela-tegel in de stoep van de Raadhuisstraat met mijn schoenen (eigen foto)
In het kader van WorldPride 2026 en als onderdeel van de expositie Queer Amsterdam – De Roze Stad, die 8 juli opent in de Nieuwe Kerk, worden zogeheten Walk of Pride-tegels gelegd in Amsterdam vanaf het Homomonument op de Westermarkt tot de Dam. Dit gebeurt op initiatief van IHLIA LGBTI Heritage, Stichting Homomonument en Stichting Gala. Het worden in totaal 53 tegels ter ere van Nederlandse en buitenlandse lhbtqia+-helden. De Walk of Pride is een monumentale wandelroute met 52 bronzen tegels die nationale en internationale LHBTQIA+-helden eert. De route, ontworpen door grafisch ontwerpers Gebr. Silvestri, loopt van de Dam via de Raadhuisstraat naar het Homomonument op de Westermarkt.
Een permanent monument
In de maand juni zijn al de tegels gelegd in het trottoir van de Raadhuisstraat. Het is de bedoeling dat alle tegels er liggen als de Queer Amsterdam-expositie opent. En bijzonder: de tegels vormen samen een permanent monument. De vierkante tegels zijn gemaakt van brons met aluminium, zijn vijftig bij vijftig centimeter groot met van alle uitverkorenen de naam, het geboorte- en sterftejaar. Daarbij wordt vermeld of het gaat om ‘hij/hem’ of ‘zij/haar’. Daaronder staat in dertig tot veertig woorden in het Nederlands en het Engels waarom deze persoon is opgenomen in de Walk of Pride. In het kader van de tweetaligheid staat er ook bij of het gaat om he/him of she/her. Een langere biografie van de ’tegel-helden’ is te lezen op de website www.walkofpride.nl/helden
De route is veelbetekenend
De namen zijn geselecteerd door een commissie met vertegenwoordigers en stichtingen uit de queer community. De route is zorgvuldig gekozen. Op de Dam werden tot in de achttiende eeuw mannen veroordeeld en terechtgesteld die seksuele relaties hadden met mannen. Oftewel de zogeheten ‘sodomieten’. Zij ontmoetten elkaar vaak in donkere hoekjes van het stadhuis – nu het Koninklijk Paleis – of in de achttiende eeuw in ‘lolhuis’ De Serpent op de Dam. Dit was het eerste etablissement met dark rooms. Het andere eind van de route is de Westermarkt, waar in 1987 het allereerste Homomonument ter wereld werd onthuld. Het is de bedoeling dat de Walk of Pride bijdraagt aan het vergroten van de zichtbaarheid en erkenning van lhbtqia+-personen die een uitzonderlijke bijdrage hebben geleverd aan gelijkwaardigheid, emancipatie en die eraan hebben bijgedragen dat queer mensen in vrijheid en zonder beperkingen kunnen leven. Een citaat uit het persbericht: ‘de Walk is bedoeld om huidige en toekomstige generaties te onderwijzen over de strijd en onrechtvaardigheden uit het verleden, zodat ze niet opnieuw worden herhaald, en de moed en veerkracht van queer mensen wereldwijd’.
Veel achteloze voorbijgangers
Het monument voor Damslachtoffer Popke Bakker op 7 mei 1945 de Dam (eigen foto)
Het viel me echter op dat veel voorbijgangers met ferme pas over straat lopen en dat slechts een enkeling de moeite neemt om de tekst op de tegels te lezen. Ondanks de gouden letters en ongeacht het formaat van de tegels. Ik trek een vergelijking met het monument ter nagedachtenis van 32 mensen die op 7 mei 1945 op Dam om het leven kwamen. Dat gebeurde nadat Duitse soldaten na de bevrijding vanuit De Groote Club uit frustratie het vuur openden op de feestende menigte. De namen van de 32 slachtoffers zijn op de grond te lezen rondom de Dam. In kleine witte steentjes in de kinderkopjes. Ik heb ooit gezegd tegen Sjoerd Bakker – de zoon van de op 7 mei 1945 doodgeschoten Popke Bakker – dat ik dit een mooi eerbetoon vond. Daarop ontstak hij in grote woede. Een schánde, vond hij het, dat al die winkelende voorbijgangers en toeristen op de Dam achteloos over de naam van zijn vader en al die andere doodgeschoten mensen liepen. Zonder op of om te kijken en zonder ook maar een moment stil te staan bij hun dood.
Saïd Zankoua-tegel in de Raadhuisstraat met bouwmateriaal erop (eigen foto)
Hoewel het initiatief van de Walk of Pride-tegels ongetwijfeld goed bedoeld is, moest ik denken aan de woede-uitbarsting van Sjoerd Bakker. Bovendien waren sommige tegels al meteen besmeurd met zand en afval. En de tegel van de biculturele Saïd Zankoua, die in 2020 op slechts dertigjarige leeftijd om het leven kwam na een leven vol discriminatie vanwege zijn geaardheid, was meteen tot over de rand bedekt door bouwmateriaal (zie foto). Logisch, want er wordt flink gewerkt aan de ‘oranje loper’ die de Raadhuisstraat en de Rozengracht moet worden.
Wie wel en wie niet
Albert Mol-tegel in de Raadhuisstraat tijdens ‘work in progress’ (eigen foto)
Ik zet ook een kanttekening bij de keuze van de namen. Natuurlijk is het logisch dat grootheden als Benno Premsela, Niek Engelschman, Andreas Burnier, Bet van Beeren en Jacob Anton Schorer worden geëerd met een tegel. Het is zeker interessant om te lezen wie vrijwel onbekende mensen waren uit het buitenland, zoals FannyAnn Eddy uit Sierra Leone, Audre Lorde uit New York en Xica Manicongo uit Brazilië. Natuurlijk is het goed dat Albert Mol een tegel krijgt als openlijk homoseksuele televisiepersoonlijkheid (op de foto hiernaast moest zijn tegel nog gelegd worden). Maar waar zijn Jos Brink en Frank Sanders? Waar is Hans van Manen, die als eerste choreograaf ter wereld een pas-de-deux maakte voor twee mannen? En laten we bij de feiten blijven: het was Gerard Reve die vóór Albert Mol op tv bekend maakte dat hij homoseksueel was. Reve al op 11 september 1963 (tijdens een interview in het televisieprogramma van de destijds bekende journalist H.A. Gomperts), Albert Mol in (1969 in het NCRV-programma Een groot uur U (gepresenteerd door Koos Postema), Premsela kwam ná Reve en wel op 30 december 1964 (hij deed dat in een uitzending van VARA's Achter het Nieuws).[1]
En waar is Ruud Douma alias Dolly Bellefleur, die nota bene dit jaar werd geridderd voor zijn tomeloze inzet voor de queer community? De meeste tegel-helden zijn weliswaar overleden, maar dat geldt niet voor Miriam van der Have, Bo Laurent en Inge Intven. Deze vrouwen, gehuldigd met een tegel, hebben alle drie gestreden voor de emancipatie van intersekse mensen. Inge Iktven, geboren in 1969, maakte zich er hard voor dat het geheimhoudingsprotocol voor intersekse mensen in 2003 werd afgeschaft. Oftewel: dat artsen het intersekse niet langer voor hun patiënten verborgen hielden.
Betty Paërl-tegel met de Raadhuisstraat en de Westertoren (eigen foto)
Betty Paërl – ‘foutje’ van twintig jaar
Leuk voor mij is dat een familielid van mijn moeder Jetty Paerl – Jetje van Radio Oranje – een tegel kreeg. Ik heb het over Betty Paërl (officieel wordt die achternaam geschreven met puntjes op de -e-) die in 1935 als man werd geboren en die zich later manifesteerde als vrouw, schrijfster, transgenderrechtenactivist, dominatrix in de SM-scene en pleitbezorger van lesbische porno. Op de tegel staat verder: ‘Ze streed voor dekolonisatie en seksuele vrijheid en bekritiseerde de heersen gendernormen’. Alleen staat op de tegel vermeld dat ze overleed in 2002, terwijl Betty Paërl in werkelijkheid in 2012 overleed in het Dr. Sarphatihuis. Foutje van twintig jaar; jammer maar helaas. Hopelijk klopt de rest wel.
Titia van der Tuuk-tegel wordt geplaatst door een stratenmaker (eigen foto)
Het was in de Raadhuisstraat vermakelijk om te zien hoe stratenmakers de tegels aan het leggen zijn. In de stoep – ‘de oranje loper’– gebeurde dit zo keurig mogelijk door klinkers als een puzzel op maat te hakken. Het deel tussen de Spuistraat en de Dam wordt gelegd door een gespecialiseerd bedrijf, die de tegels tussen de kinderkopjes gaat passen.
De volledige Walk of Pride wordt woensdag 8 juli om 20.30 uur officieel geopend. Hoe dan ook is het bijzonder dat het een permanent monument is. Wellicht komen er na WorldPride 2026 nog meer tegels bij, maar dat is toekomstmuziek. Veel organisaties – van het COC tot Hivos en van Pink Marrakech tot de Foundation Erwin Olaf – steunen het initiatief financieel. Walk of Pride zoekt nog donateurs (zie: www.walkofpride.nl). Er is door 367 donateurs via www.voordekunst.nl al 26.560 euro geschonken van de beoogde 25.000 euro.
Dit is mijn eerste stuk over een evenement tijdens WorldPride 2026. Later volgen op de site van de Gaykrant nog stukken over de gratis toegankelijke expositie Drag in Amsterdam (van 25 juni tot 27 september in het Gemeentearchief) en over de grote expositie Queer Amsterdam – de Roze Stad (van 8 juli tot 4 april 2027 – negen maanden! – in de Nieuwe Kerk). Dus: wordt vervolgd… En, o ja, mijn eigen schoenen op de eerste foto van dit artikel zijn mijn mooiste schoenen.
[1] https://anderetijden.nl/artikel/415/Homo-emancipatie-op-radio-en-tv